Covadonga Rodríguez Argüelles, mestra e coordinadora da biblioteca
CEP Xosé M.ª Brea Segade (Rianxo - A Coruña)
covararguelles@edu.xunta.gal [2]
Soa o timbre, rematou o recreo e o alumnado do CEP Brea Segade entra nas aulas, en cada mesa agarda un libro, sentan e comezan a ler. Esta é a rutina diaria que nos últimos dez cursos se vén desenvolvendo no centro, a Hora de Ler, un tempo de lectura por pracer recollido no horario escolar.
O papel da lectura no proceso de ensino-aprendizaxe é indiscutible, como competencia imprescindible para acceder ao coñecemento e á cultura e para formar unha cidadanía participativa e crítica. Nos primeiros anos de escolaridade incídese especialmente na adquisición da lectoescritura e os tempos dedicados á aprendizaxe do código escrito, á comprensión de textos e ao fomento da lectura ocupan boa parte do horario escolar, pero a medida que imos avanzando nos niveis educativos, semella que xa non é preciso prestar tanta atención á lectura. Ler na escola non pode ser só ler e comentar os libros de texto, facer lecturas obrigadas que despois hai que xustificar cun exame ou cunha ficha ou ler só se remataches as tarefas escolares.
Hora de Ler [3] deulle nome a un programa lanzado pola Asesoría de Bibliotecas Escolares no 2007 co obxectivo de promover a lectura no contexto educativo, tal e como se recolle na normativa curricular desde ese mesmo ano e como recomendan todos os expertos e expertas en alfabetización. O equipo de biblioteca do noso centro asumiu a proposta, levouna ao claustro e, desde setembro do 2010, coordina o desenvolvemento da Hora de Ler, que aparece recollida no proxecto lector de centro e nos principais documentos organizativos da vida académica.
Establecer tempos para a lectura, libre e por pracer, en horario escolar é a mellor forma de poñela en valor, de facer visible a súa importancia no proceso educativo e de garantir que todo o alumnado do centro le diariamente, seguindo o seu ritmo e os seus intereses. A Hora de Ler constitúe unha estratexia fundamental para desenvolver o hábito lector do alumnado, facilitando tempos nos que practicar, definir gustos, descubrir e explorar xéneros e temáticas diferentes e consultar recursos atractivos e de calidade, sen requirimentos externos e respectando os diferentes intereses e niveis de desenvolvemento lector.
No noso centro escollemos a volta do recreo como tempo de lectura simultánea, silenciosa e libre. A Hora de Ler desenvólvese durante vinte minutos en todas as aulas, atendidas polo profesorado que imparte a sesión posterior ao recreo, sexan titores ou especialistas. Isto implicou unha reorganización do horario lectivo, de xeito que cada sesión se recortou en cinco minutos, que pasaron a formar parte da Hora de Ler. Nese tempo, alumnado e profesorado len, principalmente en silencio, pero tamén compartindo lecturas en voz alta, por exemplo, dos itinerarios lectores propostos para cada curso pola biblioteca Brea Segade. A Hora de Ler á volta do recreo trouxo ao noso centro un tempo de silencio e tranquilidade no que todo pode agardar, a prioridade é gozar coa lectura. Foi importante establecer un ritual, tal e como acontece en moitas casas cos contos antes de durmir: os libros quedan sobre as mesas antes do recreo, ao chegar sentámonos e lemos, sen ir ao baño, sen contar aventuras nin problemas do patio... só acougamos e lemos. Empregamos tamén diferentes recursos para reforzar ese ritual da lectura en tempo escolar: letreiros que se penduran nas portas para lembrar que estamos lendo, logos para os recursos da Hora de Ler, marcapáxinas deseñados polo alumnado... Cada curso enviámoslle ao profesorado información [4] na que se lembra o principal obxectivo da Hora de Ler, o fomento do hábito lector e as pautas para crear un tempo favorable á lectura libre e por pracer. Recalcamos a importancia de que o profesorado tamén lea e goce da lectura durante ese tempo.
O tempo de lectura pódese desenvolver en diferentes espazos: nas aulas, no patio, na biblioteca ou na horta, en función das actividades que se van desenvolver despois, das estacións do ano, das lecturas ou dos proxectos que se están a realizar no centro. Ao longo dos cinco días da semana, as formas de levar a cabo a Hora de Ler poden variar pasando pola lectura individual en silencio, a lectura colectiva en voz alta, a lectura expresiva do profesorado ou do alumnado para o resto do grupo ou as lecturas compartidas entre nenos e nenas de diferentes idades.
É preciso que nas aulas haxa variedade de libros, que coincidan cos intereses do alumnado e sexan escollidos por eles, pero tamén outros propostos polo equipo de biblioteca, que amplíen horizontes e vaian consolidando unha bagaxe científica, literaria e cultural ao longo da escolaridade. A comezos de curso cada aula recolle na biblioteca unha «caixa de lecturas para a Hora de Ler», que inclúe títulos literarios e non literarios de diferentes xéneros e niveis de destreza lectora. Ao longo do curso será o alumnado e o profesorado quen se encargue de ir renovando as bibliotecas de aula con títulos escollidos na biblioteca escolar. Así mesmo, desde a biblioteca Brea Segade propóñense itinerarios lectores para cada nivel, formados por obras que, polo seu valor literario e polos valores que transmiten, consideramos imprescindibles na formación literaria do noso alumnado.
Nos tres últimos cursos, a lectura en formato dixital forma parte tamén das posibilidades de achegamento ao libro na Hora de Ler. O alumnado de quinto e sexto pode empregar a plataforma de lectura dixital ELBE.2 e os ordenadores do proxecto E-Dixgal para ler en soporte dixital no tempo diario de lectura. É nese tempo cando lle presentamos ao alumnado a plataforma ELBE.2 e as súas posibilidades e cando os asesoramos e acompañamos nos seus primeiros préstamos e lecturas dixitais.
A Hora de Ler no noso centro é tamén o momento das celebracións arredor do libro e da lectura. As datas sinaladas no calendario do libro son conmemoradas na Hora de Ler con actividades conxuntas: recitais poéticos, encontros con escritores e escritoras, apadriñamentos lectores, lecturas compartidas, lecturas dramatizadas... Buscamos afianzar a idea de que estamos ante un tempo de gozo ao redor dos libros e da lectura e que é posible compartir experiencias e crear comunidade sobre a actividade lectora.
Neste curso tan complexo no que tivemos que repensar as intervencións promovidas desde as bibliotecas escolares para axustalas aos protocolos cos que facerlle fronte á situación sanitaria, a Hora de Ler mantense presente no día a día do noso centro. Desapareceron as bibliotecas de aula, pero todo o alumnado ten un libro da súa escolla ou do itinerario lector para ler despois do recreo. Respectamos os tempos e as formas e adaptamos as actividades compartidas á realidade actual, usando o blog da biblioteca como espazo de conmemoracións conxuntas, que se desenvolven simultaneamente nas aulas durante a Hora de Ler. Os podcasts [5] e os vídeos son os recursos que empregamos para manter as producións colectivas e compartir as lecturas.
Ao longo destes meses, a lectura e os libros puxeron de manifesto o seu poder para acompañar, para mitigar incertezas e medos, para levarnos lonxe sen saír da casa e para facernos pasar bos momentos tamén en situacións difíciles. Sobran motivos para apostar pola incorporación en horario lectivo de tempos e espazos para ler libremente e por pracer, porque é necesario practicar para crear hábitos, tamén para crear o hábito lector.
Tras dez cursos, a Hora de Ler pasou a ser un tempo absolutamente normalizado no horario escolar do CEP Brea Segade, ben valorado por toda a comunidade escolar e que, sen dúbida, contribúe, xunto con outras intervencións da biblioteca escolar, ao desenvolvemento do hábito lector do noso alumnado. Interveñen, por suposto, moitos máis factores para crear lectores e lectoras: as familias, as políticas culturais desenvolvidas desde as administracións públicas, o compromiso da sociedade coa cultura e coa lectura... pero un tempo diario de lectura de calidade e por pracer ten que ser, necesariamente, unha boa semente.
